Gaslighting nedir? Her fikir ayrılığı neden gaslighting değildir?

“Öyle bir şey demedim.” “Sen yine abartıyorsun.” “Bu kadar hassas olma, herkes gülüyor.” Bu cümlelerin her biri, tek başına, sıradan bir tartışmanın parçası olabilir. Ama aynı cümleler aylarca, aynı kişiden, hep aynı yöne doğru gelmeye başladığında insanın aklına tuhaf bir soru düşer: Acaba gerçekten ben mi yanlış hatırlıyorum?

Son yıllarda sosyal medyada en çok kullanılan psikoloji kelimelerinden biri bu hissin adı: gaslighting.

Kelime nereden geliyor?

Terim adını, bir kocanın karısını aklını kaçırdığına inandırmaya çalıştığı Gaslight adlı oyun ve filmden alır. Hikâyede evin gaz lambaları kısılır, kadın bunu fark ettiğinde ise “Hayal görüyorsun” cevabını alır. Kelimenin bugünkü anlamı da buradan gelir: birinin, gördüğüne ve hissettiğine güvenmemesini sağlamak.

Tanım: algıyı hedef alan bir istismar

Sosyolog Paige Sweet, American Sociological Review’da yayımlanan makalesinde gaslighting’i, mağduru “deli” gibi göstermeye ya da “deli” gibi hissettirmeye yönelik, gerçeküstü bir ilişki ortamı yaratan bir psikolojik istismar türü olarak tanımlar.

Sağlık kurumları da kavramı aynı çerçevede ele alıyor. İngiltere’nin kamu sağlık sistemi NHS’in koruma rehberi, aile içi istismarın psikolojik biçimleri arasında şunları sayar: kişinin kaygılarını ve inançlarını manipüle etmek, sevgiyi esirgemek, tekrar tekrar küçümsemek ve kişiyi kendi aklından şüphe etmeye ikna etmek (gaslighting dahil).

Yani gaslighting bir “iletişim sorunu” etiketi değil, bir istismar biçiminin adıdır. Bu yüzden kelimeyi kullanırken dikkatli olmak, hem gerçekten yaşayanlara hem de kavramın ciddiyetine saygı göstermek demek.

Neden güçle ilgili?

Sweet’in makalesinin en önemli katkısı, gaslighting’i yalnızca bireysel bir psikoloji meselesi olarak değil, toplumsal eşitsizliklere dayanan bir güç ilişkisi olarak ele alması. Ona göre gaslighting en etkili hâlini, güç dengesizliği olan yakın ilişkilerde alır.

Makalede aile içi şiddet vakaları üzerinden, istismarcıların şu araçları nasıl kullandığı incelenir:

• Cinsiyet kalıpları: Kadınlığı “mantıksızlıkla”, “aşırı duygusallıkla” özdeşleştiren kalıplar. “Sen çok duygusalsın, olayları büyütüyorsun” cümlesi bu kalıba yaslanır.
• Yapısal kırılganlıklar: Irk, uyruk ya da cinsel yönelim gibi, kişiyi toplumda daha savunmasız bırakan konumlar.
• Kurumsal eşitsizlikler: Kişinin anlattıklarının kurumlarca daha az ciddiye alınabileceği gerçeği.

Bu bakış, gaslighting’i anlamayı kolaylaştırır: Mesele sadece birinin yalan söylemesi değil, karşı tarafın “zaten inanılmaz” konumuna itilmesidir.

Her anlaşmazlık gaslighting değildir

Kavram popülerleştikçe her tartışmaya bu etiketi yapıştırmak da kolaylaştı. Oysa:

• İki kişinin aynı olayı farklı hatırlaması çok olağandır; hafıza kusursuz değildir.
• Bir konuda farklı düşünmek, karşınızdakinin algınızı manipüle ettiği anlamına gelmez.
• Tek seferlik bir yalan, ne kadar incitici olursa olsun, tek başına gaslighting değildir.

Gaslighting’i ayırt eden şey bir örüntü olmasıdır: tekrar eden, hep aynı yöne işleyen ve sizin gerçeklik duygunuzu hedef alan bir örüntü. Kendinize şu soruları sormak yol gösterici olabilir:

• Bu, bir kereye mahsus mu, yoksa sürekli mi oluyor?
• Konuşmalar bir meseleyi çözmeye mi, yoksa benim hafızamı ve aklımı sorgulatmaya mı dönüyor?
• İlişkinin dışındaki insanlarla bağlarım zayıfladı mı? (NHS, kişiyi destek kaynaklarından yalıtmayı kontrol edici davranışlar arasında sayar.)
• Kendi algıma eskisinden daha az mı güveniyorum?

Bu sorular bir tanı aracı değil; yalnızca durup bakmak için birer fener.

Ne yapılabilir?

Gaslighting’in en yıpratıcı yanı, kişiyi kendi aklına yabancılaştırmasıdır. Bu yüzden atılacak ilk adımlar da çoğu zaman gerçekliği yeniden sağlamlaştırmaya yöneliktir:

• Dışarıdan bir göz bulun. NHS’in ilişkiler rehberi, ilişkinin dışında güvendiğiniz birine açılmanın çok yardımcı olabileceğini vurgular. Bir arkadaş, bir aile üyesi ya da bir uzman, “Hayır, bunu uydurmuyorsun” diyebilir.
• Kayıt tutun. Yaşadıklarınızı tarihleriyle not etmek, “Acaba ben mi yanlış hatırlıyorum?” sorusuna karşı elinizde somut bir dayanak olmasını sağlar.
• Profesyonel destek alın. Bir ruh sağlığı uzmanı, yaşadıklarınızı adlandırmanıza ve sonraki adımları planlamanıza yardımcı olabilir.

Önemli bir not: Kontrol ve istismar içeren ilişkilerde karşı tarafla yüzleşmek her zaman güvenli değildir. Kendinizi tehlikede hissediyorsanız önce destek hatlarına ulaşın.

Sahneden bir not

Mizah, gaslighting’e karşı beklenmedik bir işe yarar: “Sen çok hassassın” cümlesini sahneye taşıyıp salonun yarısının aynı cümleyi duymuş olduğunu görmek, insanın “demek ki ben deli değilmişim” demesini sağlar. Gülmek burada bir kaçış değil, bir teyittir: Yalnız değilsiniz ve gördüğünüzü gerçekten gördünüz.