Her bencil davranış narsisizm mi? Etiket ile tanı arasındaki fark

Bir ilişki biter. Arkadaş grubunda ilk yorum gelir: “Kesin narsistti.” Sosyal medyada “Narsisti tanımanın 10 yolu” başlıklı bir videoya denk gelirsiniz; maddelerin yarısı eski sevgilinize, diğer yarısı patronunuza uyuyor gibidir. Birkaç yıl önce psikoloji kitaplarında kalan bir kelime, bugün gündelik dilde “kötü insan”ın eş anlamlısı hâline geldi.

Peki bu kelime gerçekte neyi anlatıyor?

Narsistik kişilik bozukluğu nedir?

ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi’nin sağlık ansiklopedisi MedlinePlus, narsistik kişilik bozukluğunu kişinin aşırı bir kendini önemseme duygusuna, kendisiyle aşırı meşguliyete ve başkalarına karşı empati eksikliğine sahip olduğu bir ruh sağlığı durumu olarak tanımlar.

Sayfada sayılan belirtiler arasında şunlar var:

• Eleştiriye öfke, utanç ya da aşağılanmışlık duygusuyla tepki vermek
• Kendi hedeflerine ulaşmak için başkalarını kullanmak
• Kendini aşırı önemsemek, yeteneklerini ve başarılarını abartmak
• Başarı ve güç fantezileriyle meşgul olmak
• Kendisine ayrıcalıklı davranılmasını beklemek
• Sürekli ilgi ve hayranlık istemek
• Başkalarının duygularını anlamakta zorlanmak

Bu listeyi okuyunca birçok tanıdık yüz aklınıza gelebilir. İşte tam da burada durmak gerekiyor.

Bir davranış, bir kişilik bozukluğu değildir

MedlinePlus, kişilik bozukluklarını genel olarak düşünce ve davranışların uzun süreli örüntüleri olarak tanımlar; bu örüntüler kişinin ilişkilerinde, işinde ve sosyal hayatında ciddi zorluklara yol açar.

Bu tanımdaki kilit kelimeler uzun süreli ve örüntü. Hepimiz zaman zaman bencil davranırız, eleştiriye alınırız, ilgi isteriz. Bir tartışmada karşı tarafın duygularını görmezden geldiğimiz anlar olur. Bunların hiçbiri tek başına bir kişilik bozukluğu anlamına gelmez.

Narsistik kişilik bozukluğu tanısı, MedlinePlus’a göre psikolojik bir değerlendirmeyle konur ve bu değerlendirmede belirtilerin ne kadar sürdüğü ve ne kadar şiddetli olduğu dikkate alınır. Kişilik bozukluklarının değerlendirilmesinde uzmanlar kişinin belirtilerine, yaşantısına ve öyküsüne bakar; gerekirse başka olası nedenleri dışlamak için tıbbi muayene de yapılabilir.

Yani bu tanıyı ne bir test, ne bir video, ne de bir ayrılık sonrası analiz koyabilir.

Etiketin bedeli

“Narsist” kelimesini gündelik dilde kullanmanın birkaç bedeli var:

• Gerçek bir tanıyı sıradanlaştırır. Kişilik bozuklukları gerçek ve zor ruh sağlığı sorunlarıdır; kelime hakaret gibi kullanıldıkça bu sorunları yaşayan insanlar daha çok damgalanır.
• Kötülüğü tanıyla karıştırır. İncitici, kontrolcü ya da şiddet içeren davranışlar, arkasında bir tanı olsun ya da olmasın kabul edilemez. Bir davranışı “narsist olduğu için” diye açıklamak, onu hem fazla açıklamış hem de hafifletmiş olabilir.
• Asıl soruyu gölgeler. “O narsist mi?” sorusu çoğu zaman cevapsız kalır. “Bu ilişkide bana ne oldu, neye izin vermek istemiyorum?” sorusu ise sizin elinizdedir.

Burada bir ayrımı netleştirmek önemli: Etiketten kaçınmak, yaşadığınız incitici davranışları küçümsemek demek değildir. Sürekli küçümsenmek, kontrol edilmek ya da korkutulmak, adı ne olursa olsun ciddi bir meseledir. Kendinizi güvende hissetmiyorsanız bu, bir tanıdan daha acil bir konudur.

Kişilik bozukluğu olan biri değişebilir mi?

MedlinePlus’a göre kişilik bozukluklarının ana tedavisi psikoterapidir; bazı belirtiler için ilaçlar da destek olabilir. Narsistik kişilik bozukluğunda konuşma terapisi, kişinin başkalarıyla daha olumlu ve şefkatli ilişki kurmasına yardımcı olabilir. Sonuç ise bozukluğun şiddetine ve kişinin değişmeye ne kadar istekli olduğuna bağlıdır.

Kaynağın dikkat çektiği bir nokta daha var: Kişilik bozukluğu olan insanlar çoğu zaman bir sorun olduğunun farkında olmayabilir, durumlarını normal gördükleri için yardım almaya isteksiz olabilirler. Bu da ilişkideki diğer kişinin, karşı tarafın değişmesini beklemek yerine kendi ihtiyaçlarına odaklanmasını daha da önemli kılar.

Sahneden bir not

Mizahta “narsist sevgili” karakteri çok iş görür: Aynaya bakıp kendine göz kırpan, her konuşmayı kendine bağlayan biri kolayca güldürür. Ama sahnede bir karaktere gülmekle, gerçek bir insana uzaktan tanı koymak aynı şey değildir. İlki bir abartıdır; ikincisi ise bir hüküm.