“Şakaydı” demek yeterli mi? Mizah, incinme ve cinsiyetçilik

Bir sofrada biri bir espri yapar. Espri bir kadını, bir grubu ya da masadaki birini hedef alır. Birkaç kişi güler, biri gülmez. Gülmeyen kişi bir şey söylediğinde cevap hazırdır: “Şakaydı ya, bu kadar da alınma.”

“Şakaydı” cümlesi güçlü bir kalkandır. Söyleneni söylenmemiş sayar, itiraz edeni de espriden anlamayan kişi konumuna sokar. Peki bir sözün şaka kılığında söylenmesi, etkisini gerçekten ortadan kaldırıyor mu?

Şakanın “izin veren” gücü

Psikolog Thomas Ford ve arkadaşları bu soruyu iki deneyle sınadı. Araştırmada, katılımcıların düşmanca cinsiyetçilik düzeyi, yani kadınlara yönelik olumsuz tutumları ölçüldü.

• Birinci deneyde katılımcılar ya cinsiyetçi şakalar, ya şaka biçiminde olmayan cinsiyetçi ifadeler, ya da nötr şakalar okudu. Ardından bir kadın örgütüne ne kadar bağış yapmaya istekli oldukları soruldu. Düşmanca cinsiyetçilik, bağış miktarını yalnızca cinsiyetçi şakaları okuyanlarda öngördü; aynı içerik şaka biçiminde sunulmadığında bu etki görülmedi.
• İkinci deneyde katılımcılar cinsiyetçi ya da nötr komedi skeçleri izledi, sonra birkaç öğrenci kulübü arasında bütçe kesintisi yapmaları istendi. Düşmanca cinsiyetçiliği yüksek olanlar, cinsiyetçi skeçleri izledikten sonra kadın örgütünün bütçesinden diğer kulüplere göre daha fazla kesti.

Araştırmacılar bu etkinin arkasında bir algılanan norm buldu: Cinsiyetçi mizah, ortamda bu tür bir ayrımcılığın onaylandığı izlenimini veriyor ve bu izlenim, zaten var olan önyargının davranışa dökülmesini kolaylaştırıyordu.

Başka bir deyişle, şaka tek başına kimseyi cinsiyetçi yapmıyor; ama önyargısı zaten olan birine “Burada bu normal” mesajını veriyor. Makalenin başlığı da tam bunu söylüyor: Şaka, “sadece bir şaka”dan fazlası.

İlişkide kırıcı mizah

Aynı soru iki kişilik ilişkilerde de karşımıza çıkıyor. Jeffrey Hall’un 15 binden fazla katılımcıyı kapsayan meta-analizi, romantik ilişkilerde mizahı olumlu ve olumsuz türlere ayırarak inceledi. Sonuçlar net: İncelenen olumlu mizah türlerinin hepsi ilişki doyumuyla olumlu, olumsuz mizah türlerinin çoğu ise olumsuz yönde ilişkiliydi.

Bir partnerin sürekli şaka kılığında küçümsenmesi, tam da bu olumsuz tarafta duruyor. Üstelik iş belli bir noktayı aştığında mesele mizah olmaktan çıkabilir: NHS’in koruma rehberi, tekrar tekrar küçümsemeyi psikolojik istismar örnekleri arasında sayar. “Şakaydı” demek, bu örüntünün adını değiştirmez.

Şaka mı, aşağılama mı?

Her espriyi mercek altına almak yorucu olurdu; mizah zaten biraz sınırda dolaşır. Ayrımı yapmak için birkaç soru işe yarayabilir:

• Kim gülüyor, kim gülmüyor? Esprinin hedefi olan kişi de gülebiliyor mu?
• Espri kimi hedef alıyor? Hepimizin tanıdığı bir hâli mi, yoksa zaten dezavantajlı bir grubu mu?
• İtiraz edilince ne oluyor? “Haklısın, fazla oldu” mu deniyor, yoksa itiraz eden kişi mi alay konusu oluyor?
• Tekrar ediyor mu? Tek bir kötü espri ile her tartışmada aynı hedefe yöneltilen “şakalar” aynı şey değil.

Sahneden bakınca

Stand-up’ta sık konuşulan bir ilke var: Espriyi kime yaptığına dikkat et. Kadın-erkek ilişkileri üzerine espri yapmak, kadınları ya da erkekleri aşağılamak zorunda değil. En iyi ilişki esprileri, salondaki herkesin kendini bir yerden gördüğü esprilerdir; kimse dışarıda kalmaz, herkes biraz kendine güler.

“Şakaydı” demek yerine sorulabilecek daha iyi bir soru var: “Bu espride kim güldü, kim güldürüldü, kim incindi?” Cevap sizi rahatsız ediyorsa, belki de espriyi değil, hedefini değiştirmek gerekiyordur.